Genel İşlem Koşullarında Yürürlük Denetimi

Özet

Günümüz modern toplumlarında yapılan bazı sözleşme tiplerinde, sözleşme içeriğini oluşturan koşulların bir kısmı veya tamamı, bir tarafça önceden hazırlanmakta, bunlar genellikle müzakere edilmeden,  tartışılmadan karşı tarafça da kabul edilmektedir. Genel işlem koşulları esas itibariyle endüstri devriminin bir ürünüdür.

Borçlar Kanunumuzun sözleşmelere ilişkin hükümleri temel olarak sosyoekonomik konum bakımından aynı olan ve bir araya gelip müzakere ettikten sonra sözleşmeyi kurduğu varsayılan taraflar dikkate alınarak düzenlenmiştir. Oysa günümüzün gelişen ve değişen ekonomik şartları neticesinde başta bankacılık, sigortacılık ve taşıma işleri alanlarında aynı konulara ilişkin olarak pek çok kimse ile ileride yapılması planlanan sözleşmelerin şartları, önceden ve tek taraflı olarak banka, sigorta ve taşıma işleri gibi benzer işleri yapan kurumlarca hazırlanmakta ve hiçbir müzakere imkânı olmaksızın karşı tarafın önüne konularak dayatılmaktadır.

Genel işlem koşullarına ilişkin düzenlemeler çeşitli hukuk sistemlerinde ya Medeni Kanun veya Borçlar Kanunu içerisinde ya da özel bir kanunda yer almaktadır. Örneğin Almanya'da genel işlem koşulları 1977 yılında özel kanunla düzenlenmişken, Alman Medeni Kanununda yapılan önemli değişiklikler  (Reform Kanunu) esnasında bu konunun 'Genel İşlem Koşulları ile Hukuksal İşleme Dayanan Borç İlişkilerinin Oluşumu' başlığı altında kapsamlı olarak Medeni Kanun içerisinde düzenlenmesi tercih edilmiştir.

Hukukumuzda genel işlem koşulları 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 20-25. maddelerinde düzenlenmiş bulunmaktadır. Ayrıca Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 5.  maddesinde bir tarafını tüketicinin oluşturduğu tüketici sözleşmelerinde uygulanacak olan haksız şartlar konusu "Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar" başlığı altında hükme bağlanmıştır.

6502 sayılı TKHK m. 5 uyarınca

 "Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır. Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür."

6098 sayılı TBK'nın 20. maddesinde yer alan tanıma göre ise

 "Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken, düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu koşulların, sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli, nitelendirmede önem taşımaz."

Genel işlem koşullarının denetimi üç aşamalı olarak gerçekleştirilmektedir. Bunlar: genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi(yürürlük denetimi), yorumlanması ve içerik denetimidir.

  • Birinci aşama genel işlem koşullarının, taraflar arasındaki sözleşmenin içeriğine dâhil olup olmadıkları yani yürürlük kazanıp kazanmadıkları meselesi ile ilgili bir denetimdir.

TBK m. 21'e göre karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır. Aksi takdirde, genel işlem koşulları yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır.

  • İkinci aşama ise, sözleşmenin içeriğine dâhil olan genel işlem koşullarının nasıl yorumlanacağı meselesine ilişkindir. Yani burada genel işlem koşullarının 'yorum denetimi' söz konusudur. TBK m. 23 uyarınca genel işlem koşullarında yer alan bir hüküm, açık ve anlaşılır değilse veya birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır.

Madde bu hükmü ile Roma Hukukunda da  'Açık olmayan hükümler,  onu kaleme alanın aleyhine yorumlanır.' şeklinde ifade edilen;  sözleşmenin müphem hükümlerinin, sözleşmeyi tek taraflı olarak hazırlayanın aleyhine yorumlanması ilkesini kabul etmiştir.

  • Üçüncü ve son aşamada ise sözleşmede yer alan genel işlem koşullarının içerik kontrolüne tabi tutulup tutulamayacağı, yani bazı hallerde geçersiz sayılıp sayılamayacağı inceleme konusu olur. TBK m. 25'te de düzenlendiği üzere 'Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.'

Burada genel işlem koşullarının 'içerik' denetimi söz konusudur. Genel işlem koşullarının içeriği Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde öngörülen ' dürüstlük kuralı- hakkın kötüye kullanılması bakımından denetime tabi tutulmaktadır. TBK m.25'teki yer alan bu düzenleme, BGB §307'de ' dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde mağduriyete sebep olan kayıtlar ' şeklinde ifade edilmiş; BGB § 207/ II. fıkrada ise ' Genel işlem koşulu olarak belirlenmiş bir kaydın,

1. Kendisinden sapılan yasal düzenlemenin temelinde yer alan düşünce ile bağdaşmaması

2. Sözleşmenin niteliğine önemli ölçüde aykırı haklar ve borçlar dağılımını öngörmesi halinde; karşı sözleşeni, dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde mağdur ettiği kabul edilmiştir.

Çağımızın iş yaşamında, seri biçimde üretilen ve geniş bir kesime sunulan mal ve hizmetler için günde çok sayıda sözleşme yapılmaktadır. Bu mal ve hizmetleri müşterilere sunan kuruluşlar, genel işlem koşulları ile standart sözleşme tipleri yarattıklarından her bir müşteri ile tek tek yapıldığı takdirde sözleşmelerde ortaya çıkabilecek içerik farklılığı sakıncası ortadan kaldırıldığı için genel işlem koşullarının varlığı gereklidir. Yapılması gereken, genel işlem şartlarına dayalı olan sözleşmeleri hukuken sıkı bir denetim altına almak ve zayıf durumda olan karşı tarafı en iyi biçimde korumaktır.

Bu doğrultuda TBK' da yer alan genel işlem koşullarına ilişkin düzenleme tacir-tüketici ayrımı yapılmaksızın herkse uygulanabilir nitelikte bir düzenlemedir. Kanunda yer alan ve  üç aşamalı olarak değerlendirilmesi mümkün bulunan denetim basamaklarından ilki, çalışmamızın da konusunu oluşturan yürürlük denetimidir. Buna göre 'karşı tarafın menfaatine aykırı' genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, genel işlem koşullarının varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına; karşı tarafın da bunu kabul etmesine bağlanmıştır.

Yürürlük denetiminde genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi yani sözleşmenin bir parçası olup olmadığı hususu tespit edilir. Oysa burada 'karşı tarafın menfaatine aykırı olma' ifadesine yer verilmiştir. Bu husus esasen içerik denetiminin konusuna dâhil bulunmaktadır. Zira yürürlük denetiminde karşı tarafın menfaatine olup olmaması hususu üzerinde durulmaz; bu husus içerik denetiminde, yani genel işlem koşularının sözleşmenin kapsamına girmesinden sonra incelenecek olan bir husustur. Dolayısıyla burada yürürlük ve içerik denetimi açısından karışıklığa sebebiyet verebilecek bir ifade söz konusudur.

Diğer taraftan kanun, genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesinde bir yaptırım olarak yazılmamış sayılmayı öngörmüştür. Burada kastedilen esas olarak söz konusu hükümlerin sözleşme içeriğinde dâhil olmamasıdır, yoksa yazılı olması dahi gerekmeyen koşulların yazılmamış sayılması değildir. Zira genel işlem koşulları yazılı olmak zorunda değildir.

Yazılmamış sayılan bu hükümlerin dışında kalan sözleşmenin diğer hükümleri, geçerliliğini korur. Düzenleyen, yazılmamış sayılan bu şartlar olmadığından sözleşmeyi hiç yapmayacak olduğunu ileri süremez. Dolayısıyla burada da zayıf olan tarafın korunması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Sözleşme, Türk Borçlar Kanunu, Genel İşlem Koşulları, Haksız Şartlar, Yazılmamış Sayılma, Dürüstlük Kuralı

Makalenin devamına erişmek ve konuya ilişkin ayrıntılı bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.  

Av. Sibel ÖZTÜRK

sibel@sibelozturk.av.tr

+90 312 909 46 76



Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık

Kişisel Verilerin Korunması Kapsamında Aydınlatma Metni

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (6698 sayılı Kanun) kapsamında kişisel verilerin işlenme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen olarak veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden veri sorumlusu sıfatıyla sorumludur.

İşbu metinle temel hak ve özgürlükler ile kişisel verileri korumak; Anayasa'ya, insan haklarına ilişkin taraf olunan uluslararası sözleşmelere ve Kanun ile sair mevzuata uygun veri işleme faaliyetinde bulunmak maksadıyla Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık tarafından işlenen kişisel verilere ilişkin veri sorumlusunun aydınlatma yükümlülüğü kapsamında, ilgili kişilerin bilgilendirilmesi amaçlanmaktadır.

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, ilgili kişilere ve üçüncü kişilere işbu metin başta olmak üzere her türlü kamuoyuna açık belge ile kişisel verilerin işlenmesi faaliyetlerini hukuka ve ahlaka uygun şekilde gerçekleştirdiğini ilan eder. Bu kapsamda kişisel verilerin işlenmesi faaliyetlerinde ilgili kişileri ve üçüncü kişileri şeffaflık ilkesi doğrultusunda bilgilendirmektedir.

 

İşbu metin Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık Kişisel Verilerin Korunması ve İşlenmesi Politikası Metni (Politika Metni) ile açıklanan kavram ve ilkelere uyumlu olarak hazırlanmış olup gerektiğinde güncellenmektedir.

 

  1. Kişisel Verilerin İşlenme Amacı

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık yürütmekte olduğu hukuki hizmet ve danışmanlık faaliyetleri kapsamında, kanuni yükümlülüklerin yerine getirilmesi, tam ve doğru hizmet sunulması amacıyla kişisel verileri işlemeye ihtiyaç duymaktadır. Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, kişisel verileri 6698 sayılı Kanun ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu (Avukatlık Kanunu) başta olmak üzere uymak zorunda olduğu tüm mevzuat hükümleri doğrultusunda işlemektedir. Bu kapsamda 6698 sayılı Kanun'da sayılan ilke ve hükümlere uygun olarak kişisel verileri işleme faaliyeti yapılmaktadır.

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık tarafından kişisel veriler; hukuka ve dürüstlük kuralına uygun, doğru, güncel, belirli, meşru ve açık amaçlar için, işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olarak, ilgili mevzuatta öngörülen veya işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar muhafaza edilerek işlenmektedir.

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık müvekkillerinin, müvekkil adaylarının ve internet sitesi ziyaretçilerinin kişisel verilerini yukarıda sayılan ilke ve hükümlere uygun olarak;

 

· Yasal yükümlülükleri yerine getirmek,

· Veri sorumlusunun ve ilgili kişilerin haklarını korumak,

· Avukatlık ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin sözleşmeleri kurmak ve ifa etmek,

· Hukuki hizmetlerin yanında tamamlayıcı her türlü hizmeti sunmak,

· Hukuki eğitim vermek, hukuki eğitimlerle ilgili bilgilendirme yapmak,

· Mevzuat güncellemeleri ve güncel hukuki meselelerle ilgili bilgi paylaşımında bulunmak, · Müvekkillerin iş stratejilerini belirlemek ve uygulamak,

· Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık bünyesinde gerçekleştirilen toplantılara ve sunulan tekliflere ilişkin raporları hazırlanmak,

· İnternet sitesinin güvenliğini ve gerektiği gibi çalışmasını sağlamak ve internet sitesini iyileştirilmek,

· İlgili kişinin izin verdiği ölçüde, kendisiyle iletişim kurmak, kendisine yeni hizmetler ile ilgili bilgi vermek, üye olması hâlinde elektronik posta ve sair iletişim kanalları ile bildirimde bulunmak,

· Site üzerinden şikâyet ve taleplerini ileten kişilere yanıt vermek, bu kişiler ile iletişime geçmek ve IP adresleri, kullanıcıları, ziyaretçileri ve üyeleri tanımlayarak demografik bilgi oluşturmak,

· İhtiyaçlar doğrultusunda Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık'tan talep edilen diğer hukuki hizmetleri sunmak amaçlarıyla işlemektedir.

 

 

  1. Kişisel Verilerin Aktarılması ve Aktarılma Amacı

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, işlemiş olduğu kişisel verileri, sır saklama yükümlülüğü çerçevesinde çalışanlarına ve hukuki hizmet kapsamında sürecin takip edilebilmesi için gerekli üçüncü kişilere aktarmaktadır. Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, hukuki süreçlerin yürütülebilmesi ve takip edilebilmesi amacıyla ilgili yargı kurumlarına kişisel veri aktarımı yapmaktadır. Bunun yanında başta Avukatlık Kanunu olmak üzere mevzuattan kaynaklanan diğer yükümlülükler gereğince ilgili kişilerin kişisel verileri kamu kurumları, mahkemeler ve denetleyici kurumlar gibi kurum ve kuruluşlara talep edilmesi hâlinde ilgili kişinin de bilgisi dahilinde aktarılmaktadır.

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, kişisel verileri ilgili kişinin açık rızasını almak kaydıyla veya 6698 sayılı Kanun'un 8/2. maddesinde belirtilen durumların varlığı hâlinde gerekli ve yeterli önlemi almak kaydıyla ilgili kişinin açık rızası aranmaksızın aktarabilecektir. Kişisel veriler aktarılırken gereken her türlü tedbir Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık tarafından alınmaktadır.

 

  1. Kişisel Veri Toplamanın Yöntemi ve Hukuki Sebebi

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, ilgili kişilerin kişisel verilerini, 6698 sayılı Kanun ve sair mevzuat hükümlerine ve ahlaka uygun olmak şartıyla, elektronik posta, telefon görüşmesi, her türlü sosyal mesajlaşma platformu, her türlü sosyal haberleşme ağı, iletişim formları, fiziksel yöntemler gibi vasıtalar ile sözlü veya yazılı olarak toplamaktadır. Aynı zamanda internet sitemizde yer alan hizmetlere kayıt olurken ilgili kişi tarafından verilen kişisel veriler de yukarıda sayılan amaçlar kapsamında veri tabanı üzerinden toplanmaktadır.

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, kişisel verileri Avukatlık Kanunu'na uygun hareket edebilmesi, bu kapsamda kanunda açıkça öngörülmüş olması ve veri sorumlusu sıfatıyla kanundan doğan yükümlülüklerini yerine getirebilmesi, işbu metinde açıklanan hizmetlere ilişkin sözleşmelerin kurulması veya ifasıyla doğrudan ilgili olarak, sözleşmenin taraflarına ait kişisel verilerin işlenmesinin gerekli olması, ilgili kişilerin haklarının tesisi, kullanılması veya korunması için veri işlemenin zorunlu olması hukuki sebepleriyle toplanmaktadır.

 

  1. İşlenen Kişisel Verilerin Korunması

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, ilgili kişilerin kişisel verilerini işlerken kişisel verilerin güncel ve doğru olması, güvenli ortamlarda saklanması; silinmesinin, yok edilmesinin, değiştirilmesinin ve hukuka aykırı olarak kullanılmasının engellenmesi için 6698 sayılı Kanun'da sayılan ve ikincil mevzuatta düzenlenen gerekli tedbirleri almaktadır.

 

Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, çalışanlarından görevleri sebebiyle ilgili kişilerin kişisel verilerini öğrenen kişiler, bu verileri 6698 sayılı Kanun'a uyun olarak ve sır saklama yükümlülüğü çerçevesinde işleme amacı dışında kullanmamaktadır. Söz konusu kişilerin bu yükümlülükleri görevleri sona erse dahi devam etmektedir.

 

Fiziki olarak işlenen veriler özel dolaplarda saklanırken sanal ortamda işlenmiş kişisel veriler, teknik destek alınarak güvenlik duvarı ile korunmaktadır. İlgili kişilerin kişisel verileri, kanuni olmayan yollarla üçüncü kişiler tarafından ele geçirildiği takdirde Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık, bu durumu derhal ilgili kişiye ve Kişisel Verileri Koruma Kurumuna bildirecektir.

 

  1. İlgili Kişinin Hakları

 

İlgili kişi;

· Kişisel verilerinin işlenip işlenmediğini öğrenme,

· Kişisel verilerinin işlenmesi durumunda buna ilişkin bilgi talep etme,

· Kişisel verilerin işlenme amacını öğrenme, kişisel verilerin amacına uygun olarak kullanılıp kullanılmadığını öğrenme,

· Yurt içinde veya yurt dışında kişisel verilerin aktarıldığı üçüncü kişileri bilme,

· Eksik veya yanlış işlenen kişisel verilerin düzeltilmesini isteme,

· 6698 sayılı Kanun'da sayılan şartların gerçekleşmesi halinde kişisel verilerin silinmesini veya yok edilmesini isteme,

· Kişisel verilerin aktarılması durumunda silinmesini, yok edilmesini veya düzeltilmesini istediği bilgilerin kişisel verilerin aktarıldığı üçüncü kişilere bildirilmesini isteme,

· İşlenen kişisel verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kendisi aleyhine bir sonucun ortaya çıkması hâlinde bu sonuca itiraz etme,

 · Kanuna aykırı olarak kişisel verilerin işlenmesi faaliyetinin gerçekleşmesi durumunda zarara uğraması hâlinde bu zararın giderilmesini talep etme hakkına sahiptir.

Bu kapsamda ilgili kişi, Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık'ın veri sorumlusu sıfatıyla işlediği verileri hakkında, yazılı olarak Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık'a, başvurarak bu haklarını kullanabilecektir.

 

  1. İlgili Kişinin Haklarını Kullanması

 

Bir üst başlıkta ifade edilen haklarını kullanmak isteyen ilgili kişi, Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık'ın çalışma adresi olan ''Mustafa Kemal Mahallesi, No: 266 Tepe Prime A Blok D:18, 06510 Çankaya/Ankara'' adresine yazılı olarak talebini iletebilecektir. İlgili kişi, söz konusu talebini ıslak imzalı şekilde elden, posta veya noter yoluyla iletebilecektir.

 

Aynı zamanda söz konusu talep, ilgili kişi tarafından daha önce belirtilmiş Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık sisteminde kayıtlı olan elektronik posta adresi üzerinden info@sibelozturk.av.tr adresine elektronik posta olarak da gönderilebilecektir.

 

İlgili kişi, söz konusu başvuruyu yaparken adı, soyadı, T.C. kimlik numarası (yabancılar için uyruğu, pasaport numarası veya bulunması hâlinde kimlik numarası), ikamet veya iş yeri adresi, telefon numarası ve talep konusunu açıkça belirtmek zorundadır.

 

Yukarıda sayılan haklara ilişkin talepler ilgili kişi tarafından Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık'a sunulduğu takdirde işbu talepler, Sibel ÖZTÜRK Hukuk ve Danışmanlık tarafından işin niteliğine göre en kısa sürede ve en geç otuz gün içinde sonuçlandırılacaktır.

 

İlgili kişilerin haklarına ilişkin talepleri ücretsiz olarak sonuçlandırılmaktadır. Ancak işlemin ayrıca bir maliyeti gerektirmesi hâlinde mevzuat ve Kurul tarafından belirlenen tarifeye göre ilgili kişiden ücret alınacaktır.